Tự học - Phần 1: Tại sao tự học là kỹ năng quan trọng nhất của thế kỷ 21

Điều gì đang diễn ra khi các ông lớn công nghệ báo cáo doanh thu và lợi nhuận tăng trưởng trong quý 4/2023 nhưng lại vẫn tiếp tục cắt giảm hàng chục nghìn nhân sự vào đầu năm 2024? Bên cạnh đó họ vẫn tiếp tục đổ hàng tỷ đô vào trí tuệ nhân tạo. Liệu sự cắt giảm này có phải là sự thu hẹp quy mô hay là một sự chuyển dịch dòng vốn đầu tư sang một “lực lượng lao động vô hình AI”?

Biểu đồ dưới đây tổng hợp bởi New York Times cho thấy các ông lớn đều có xu hướng cắt giảm và mạnh tay nhất là Meta (Facebook) với hơn 20% nhân sự đã nghỉ việc từ cuối 2022 đến nay. Kết quả kinh doanh quý 4 cho thấy Facebook đang đi đúng hướng khi doanh thu tăng 25%, lợi nhuận tăng gấp 3.

Biến động nhân sự qua các năm của các ông lớn công nghệ - NYTimes tổng hợp

Trong cuộc hội đàm với Rishi Sunak thủ tướng Anh, Elon Musk còn phát biểu rằng AI có thể đưa loài người tới trạng thái “không cần việc làm".

Câu chuyện nghề

Dòng dịch chuyển vốn này khiến tôi nhớ đến chuyện nghề kế toán của chính mình. Nếu như ba mẹ tôi chỉ cần học một nghề kế toán và làm nghề đó cả đời ở 1-2 công ty thì đến đời tôi mọi việc đã không thể diễn ra như vậy.

Khi tôi mới tốt nghiệp khoa Tài chính ngân hàng và làm phòng Tài chính cho ngân hàng Đức chi nhánh Việt Nam năm 2008, tôi đã nghĩ công việc của tôi sẽ phải làm hạch toán kế toán như chúng tôi được học trên trường.

Nhưng không, ngay ở thời điểm 2008, những công việc đó đã được tập trung thực hiện ở Manila (Philippines), và họ cắt giảm người làm công việc ghi chép sổ sách kế toán thủ công như vậy. Còn bây giờ bạn biết đó, mọi thứ được tự động hóa ngay lúc giao dịch xảy ra.

Ở thời điểm đó, bộ phận Tài chính còn phải mất một tuần mỗi tháng để làm báo cáo cho ngân hàng nhà nước, nhưng đến khi tôi vào làm thì chỉ còn mất một ngày và có lẽ bây giờ chỉ là 1 nút bấm để hoàn thành các báo cáo.

Cách đây 1 năm khi chatGPT ra đời, người ta đã nói sẽ có rất nhiều nghề bị mất đi vì AI đã có thể làm thay con người nhiều việc từ viết lách, thiết kế, lập trình. Và nghề mới tạo ra lúc đó , rất hot, tên là Prompt engineer, kỹ sư tạo câu lệnh cho AI thực hiện các công việc thay thế con người. Tuy nhiên, vào giữa năm, Harvard đã cho xuất bản bài báo phân tích tại sao chính nghề kỹ sư prompt này cũng sẽ bị AI thay thế.

Xã hội đang biến đổi chóng mặt, vậy bạn sẽ thích nghi thế nào? Nếu bạn đang là sinh viên, bạn có e ngại những gì bạn đang học sẽ trở nên lỗi thời và nghề bạn đang học sẽ bị AI thay thế không? Vậy đâu sẽ là thứ quan trọng nhất bạn cần phải có để không bị thay thế?

Kiến thức quan trọng nhất

Trong một video phỏng vấn, nhà sử học nổi tiếng Yuval Harari đã phân tích một người nông dân vốn quen với công việc đồng áng, nhưng khi những cánh đồng biến mất và bị thay thế bởi nhà máy, xí nghiệp thì người nông dân đó phải học những kỹ năng mới để làm trong nhà máy. Đến khi nhà máy đó được tự động hoá hết bởi robot thì người công nhân đó sẽ đi đâu? Họ phải đối diện với việc chuyển sang một nghề khác để làm.

Không chỉ tốc độ đào thải, tốc độ sản sinh ra nghề mới ngày một nhanh hơn, mà còn mức độ phức tạp ngày càng cao hơn. Chuyển từ nghề nông sang công nhân nhà máy có thể chỉ cần vài tuần hoặc vài tháng để học kỹ năng mới. Nhưng những công việc mới được tạo ra ngày nay đang ngày càng trở nên phức tạp. Hãy nghĩ xem một người nông dân đơn thuần sẽ phải học mất bao lâu để có thể làm công việc lập trình phần mềm? “Để thích nghi, con người buộc phải luôn sẵn sàng học các kiến thức mới”, Harari đã kết luận như vậy.

Một nhà tương lai học người Mỹ Alvin Toffler ngay từ năm 1970 đã có nhận định  gây sốc rằng: “mù chữ của thế kỷ 21 sẽ không phải là việc không biết đọc, không biết viết nữa mà việc không thể học, không thể quên đi những định kiến cố hữu, không thể học lại kiến thức mới.” (The illiterate of the twenty-first century will not be those who cannot read and write, but those who cannot learn, unlearn, and relearn.)

Chúng ta đang ở thời đại mà gần 90% dân số thế giới đều biết đọc và viết nhưng không phải ai cũng biết cách tự học. Vậy tự học là gì, nhà trường đã dạy chúng ta kỹ năng này chưa?

Tự học là gì?

Đã có nhiều bài viết giải thích tự học nghĩa là khả năng tự mình tìm hiểu, nắm bắt kiến thức mà không cần ai hướng dẫn hay giám sát, tuy nhiên, tôi cho rằng, cách giải thích “tự học” này chưa đủ với nhu cầu của thời đại. Cách giải thích đó gần với từ  independent learning trong tiếng Anh.

Ở thế kỷ 21, tự học không chỉ là tự giác học mà cần bao gồm cả khả năng tự hoạch định kế hoạch học tập và tự đánh giá hiệu quả học tập .

Tại sao?

Nếu ở thế kỷ trước, để học một kiến thức mới thật khó khăn, phải tìm được thầy dạy, phải rất may mắn mới tìm được tài liệu để học. Nên người có khả năng tự học là người có thể tự giác học.

Nhưng trong thời đại công nghệ thông tin, chỉ cần tìm kiếm trên internet là đã thấy vô vàn khoá học, tài liệu về bất kỳ chủ đề gì để học, thậm chí chỉ cần hỏi đáp với các mô hình AI là cũng ra câu trả lời. Đứng trước quá nhiều lựa chọn, con người trở nên bối rối không biết nên chọn cái nào.

Thách thức cho việc tự học lúc này là người học cần biết mình muốn gì, mục tiêu học tập của mình là gì. Người học phải có khả năng chắt lọc được thông tin cần thiết, phù hợp với mục tiêu của mình, rồi lên kế hoạch thực hiện và cuối cùng là đánh giá lại xem mục tiêu học tập đã hoàn thành được chưa, có giúp mình đạt được đích đến cuối cùng không. Tự học lúc này được hiểu trong nghĩa tiếng Anh là self-directed learning.

Bản thân bạn đã được rèn luyện để tự học theo nghĩa nào, independent learning hay self-directed learning, hay cả hai? Khi biết đến những khái niệm này, tôi giật mình và nghĩ hình như tôi chưa được học những điều này ở nhà trường. Hình như tôi mới chỉ biết đến tự học ở mức “tự giác”.

Tôi tự hỏi, nếu kỹ năng tự học quan trọng như vậy thì sao tôi không được rèn luyện kỹ năng này trên ghế nhà trường?

Trường học có dạy bạn kỹ năng tự học không?

Hiện nay chương trình học của một số trường đại học ở Việt Nam đã dạy và khuyến khích việc tư duy phản biện - một năng lực của người tự học. Tuy nhiên ở bậc học phổ thông việc rèn luyện năng lực phẩm chất của người tự học còn khá thách thức, không chỉ ở Việt Nam, mà ngay cả ở những cường quốc như Mỹ, Nhật, Anh.

Để dạy bạn một kiến thức nào đó thì chỉ cần kiên nhẫn trình bày kiến thức đó cho đến khi bạn hiểu. Nhưng để rèn luyện cho bạn kỹ năng tự học, để bạn có thể thực hiện được việc tự học thì rất thách thức và đòi hỏi nhiều nguồn lực hơn rất nhiều. Khi được hỏi rằng “Nếu ông làm bộ trưởng giáo dục, ông sẽ làm gì?”, Harari đã nói “Tôi cần tiền”. Harari không lo cho học sinh ở California vì ông tin ở đó có nhiều nguồn lực để giúp cho các em nếu chính phủ thấy cần thiết. Ông lo cho trẻ em ở những nước nghèo nơi mà có muốn thực hiện chương trình giáo dục đào tạo nên con người có năng lực tự học thì cũng không có nguồn lực để làm.

Năm 1965, nhà nước Singapore được thành lập trong bối cảnh đất nước không có nguồn tài nguyên nào để có thể phát triển đất nước. Thủ tướng Lý Quang Diệu đã nhận định, con người chính là tài sản của Singapore vì vậy ông đặt giáo dục là mục tiêu quan trọng nhất và đưa những thành tựu tiên tiến nhất về giáo dục của các nước phát triển về ứng dụng cho Singapore.

Trong bài phỏng vấn trên tạp chí Times năm 1983, Lý Quang Diệu đã nói: “Chúng ta là một đất nước nhỏ, gần như không có tài nguyên gì. Con người là tài sản duy nhất của chúng ta. Chúng ta phải giáo dục người dân trở thành người giỏi nhất để cạnh tranh với thế giới.” (We are only a small country with little or no natural resources. Our only asset is our people. We must educate them to the best of our ability, so that they can compete in the world.)

Việt Nam ta phải đến năm 1975 mới giành được độc lập thống nhất đất nước, sau đó là những năm dài bị Mỹ cấm vận. Đến cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21, lệnh cấm vận mới được dỡ bỏ, Việt Nam gia nhập WTO, lúc đó chúng ta mới được giao lưu học hỏi từ các nước phát triển. Và đến 2018, chúng ta có chương trình cải cách giáo dục 2018 với nhiều điểm tiến bộ, đặc biệt là quan điểm: Chương trình không chỉ tập trung dạy kiến thức để có một cái nghề như trước mà sẽ rèn luyện cả kỹ năng, phẩm chất, kiến thức để học sinh trở thành người có khả năng tự học suốt đời, làm chủ kiến thức và đóng góp cho xã hội.

Như vậy, thế hệ 2015 trở đi sẽ được thừa hưởng nền giáo dục đổi mới, tiên tiến, phù hợp với xu thế của cả thế giới. Còn chúng ta, tôi nghĩ rằng các bạn đang đọc bài này cũng giống tôi, sinh ra trước 2015, chúng ta tôn trọng lịch sử, chúng ta biết ơn thế hệ trước đã đem lại hoà bình cho chúng ta. Và chúng ta cần dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn của bản thân, tự rèn luyện mình trở thành một người có năng lực tự học và đóng góp cho đất nước, để những thế hệ sau được thừa hưởng một nền hòa bình ổn định, một nền giáo dục tiên tiến, và một nền kinh tế phát triển sánh với các cường quốc trên thế giới.

Vậy bạn sẽ chờ đợi để được đào tạo kỹ năng tự học hay bạn sẽ chủ động rèn luyện kỹ năng tự học cho chính mình? Trong bài tiếp theo, tôi sẽ phân tích kỹ hơn việc tự học diễn ra như thế nào, hy vọng sẽ gợi mở để bạn tự có kế hoạch rèn luyện kỹ năng tự học của chính mình.